دانلود نمونه سوالات کتاب شیوه‌های دعوت به نماز (قرائتی)

دعوت به نماز
اصول / شیوه‌ها / موانع
نویسنده: محسن قرائتی
ستاد اقامه نماز

مقدمه

الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین گرچه درباره نماز هزاران کتاب نوشته شده، اما درون‌مایه، شیوه‌ها، اصول، قلم و بیان‌ها متفاوت است. این‌جانب نیز ـ با اینکه از نماز خود شرمنده هستم ـ کتاب‌های زیادی را برای سنین گوناگون نوشته‌ام؛ کتاب‌هایی نظیر:

۱. «آشنایی با نماز» برای نوجوانان؛
۲. «راز نماز» برای جوانان؛
۳. «پرتوی از اسرار نماز» برای دانشجویان؛
۴. «تفسیر نماز» برای معلمان و اساتید؛
۵. «۱۱۴ نکته درباره نماز»؛
۶. «پیوندهای نماز».

از این میان، دو کتاب اخیر به مسائل جنبی نماز می‌پردازد و برخی از این کتاب‌ها به زبان‌های گوناگون ترجمه شده و حتی بعضی به تیراژ میلیونی رسیده است.

به برکت انقلاب اسلامی و خون شهدا، ستاد اقامه نماز تشکیل شد تا محتوای این نوشته‌ها به‌صورت عملی نیز اجرا شوند. اقامه دهها هزار نماز جماعت در مدارس، بدون اجبار دانش‌آموزان؛ توجه به نماز در ایستگاه‌های قطار، فرودگاه‌ها، جاده‌ها و مسجدهای بین راهی؛ اقامه نماز در ظهر تاسوعا و عاشورا؛ راهنمایی‌هایی از بیست پیام برگرفته از بیانات مقام معظم رهبری؛ مصوباتی از هیئت دولت و مجلس؛ استفاده از عالمان، شاعران، هنرمندان و در و دیوار شهرها؛ اعزام حدود بیست هزار طلبه به مدارس؛ توجه ویژه به نماز در دانشگاه‌ها، پادگان‌ها و وزارتخانه‌ها؛ و همچنین ساخت هزاران مسجد در شهرها و روستاها، تنها نمونه‌هایی از کارهایی است که در پی کتاب‌ها، ناله‌ها و فریادهای عزیزان دلسوز و خادمان نماز انجام شده است.

علاوه بر اینها بازاریان و اصناف نیز اقداماتی برای ساخت نمازخانه در ورزشگاه‌های مختلف داشته و شهرداری‌ها نیز به ساخت مسجد و نمازخانه در پارک‌ها توجه بیشتری داشته‌اند.

اما واقعیت این است که هیچ انسانی نباید به راه‌های رفته خود نگاه کند تا دچار غرور نشود؛ بلکه باید به راه‌های نرفته نگاه کرد تا احساس مسئولیت بیشتری در انسان پدید آید.

نماز مطلوب از نگاه قرآن

نمازی که قرآن از ما می‌خواهد چنین است:

ـ دائمی باشد: «الَذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ»؛

ـ نمازی که از آن حفاظت شود: «وَالَذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ»؛

ـ نمازی که در آن خشوع باشد: «الَذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ»؛

ـ نمازی که بازدارنده از فحشا و منکر باشد: «اِنَ الصَلَاهَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ»؛

ـ نمازی که به دلیل ذکرالله بودنش، آرام‌بخش دل‌ها باشد: «اَلَا بِذِکْرِ اللَهِ تَطْمَئِنُ الْقُلُوبُ»؛

ـ نمازی که در آن نشاط باشد، نه کسالت: «وَ اِذَا قَامُوا اِلَی الصَلَاهِ قَامُوا کُسَالَی»؛

ـ نمازی که نسبت به آن، فرزندان و خانواده فراموش نشوند: «وَ اُمُرْ اَهْلَکَ بِالصَلَاهِ»؛

ـ نمازی که اولویت آن همیشه بر کارهای دیگر رعایت شود؛ حتی در میدان جنگ.

امام رضا (ع) و اهمیت نماز

اکنون که این سطرها را می‌نویسم روز اول ماه مبارک رمضان ۱۳۹۳ شمسی است و من در مدرسه علمیه نواب، در چند متری حرم امام رضا (ع) هستم. دو روایت از اولویت دادن امام رضا (ع) نسبت به نماز به ذهنم آمد که بیان می‌کنم:

یکم. امام رضا (ع) مشغول نوشتن بود؛ همین که صدای اذان بلند شد، قلم را به زمین گذاشت و حاضر نشد حتی با نوشتن چند کلمه، نامه را تمام کند!

دوم. امام رضا (ع) جلسه مهمی با رهبر صابئین داشت. بحث به اینجا رسید که او گفت: «فَقَدْ رَقَ قَلْبِی» یعنی: الان دل من برای پذیرفتن حرف امام (ع) نرم شد. در این هنگام صدای اذان بلند شد.

امام (ع) فرمود: اول نماز، بعد گفتگو. امام (ع) با این حرکت ثابت کرد اهمیت نماز از مهم‌ترین جلسات تاریخی هم بالاتر است و حتی این جلسات هم باید به هنگام نماز تعطیل شود.

چند خاطره از امام خمینی (ره)

اکنون که سخن به اینجا کشیده شد، خاطراتی را از امام خمینی رضوان الله علیه نقل می‌کنم:

یکم. ایشان در ساعت‌های آخر عمر به آقای انصاری که در کنار امام بودند، فرمود: اگر صدای اذان بلند شد و من خواب بودم، مرا بیدار کن. ولی هنگام اذان، آن شخص، به دلیل مراعات حال امام، ایشان را بیدار نکرد. پس از چند دقیقه امام چشم باز کرد و پرسید: آیا وقت نماز شده؟ گفتند: بله. فرمود: چرا مرا بیدار نکردید و چرا چند دقیقه دیر شد؟!

دوم. امام می‌فرماید: در سفر حج کتابی خریدم؛ همین که خواستم پول را به کتاب‌فروش بدهم صدای اذان بلند شد. او پول را نگرفت و گفت: به احترام نماز اول وقت پول را نمی‌گیرم؛ شما بعدا بیا تسویه حساب کن!

سوم. روزی که شاه فرار کرد، امام (ره) در پاریس بودند. جمعیت زیادی از خبرنگاران کشورهای دنیا در محل استقرار امام جمع شدند و سخنان امام به طور مستقیم به دنیا مخابره می‌شد. فرزند امام (مرحوم حاج احمد آقا) تعریف کرد: امام روی یک صندلی نشستند و چند جمله‌ای درباره برچیده شدن نظام طاغوتی سخنانی فرمودند. آنگاه به من نگاه کرد و فرمود: آیا وقت اذان شده؟ گفتم: بله، الان وقت اذان است. ایشان یک مرتبه سخن خود را قطع کرد و بدون خداحافظی، از کرسی پایین آمد و به سراغ نماز رفت. همه خبرنگاران تعجب کردند که چه مسئله‌ای وجود دارد که مهم‌تر از مهم‌ترین حادثه قرن (فرار شاه و محو نظام شاهنشاهی) است؟ آن هم در گفتگوی مستقیم با تمام رسانه‌های دنیاست.

آری! این معناست که ایمان به خدا و ایمان به هدف و این است معنای واقعی الله اکبر؛ یعنی خدا بزرگ‌تر از همه چیز است (بزرگ‌تر از دیدنی‌ها، شنیدنی‌ها، نوشتنی‌ها، بزرگ‌تر از فکر و تصور بشر، بزرگ‌تر از حکومت‌ها و مصاحبه‌ها و بزرگ‌تر از رسانه‌ها و سایت‌ها و ماهواره‌ها).

آنچه به خواست خداوند در این کتاب بیان می‌شود عبارت است از: ویژگی‌های دعوت کننده به نماز، اصول و مبانی دعوت و شیوه‌های دعوت به نماز.

در این کتاب از خدا می‌خواهیم که فکر و قلم ما را به‌سویی که رضای خودش است، هدایت فرماید.

«رَبِ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَلَاهِ وَ مِنْ ذُرِیَتِی».

فصل اول: اهمیت دعوت به نماز

پیامبر (ص) فرمود: خداوند جانشینان مرا رحمت کند. سوال شد آنان کیانند! فرمود: کسانی که سنت و راه مرا احیاء کنند و به مردم بیاموزند: «رَحِمَ اللَهُ خُلَفَائِی فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَهِ وَ مَنْ خُلَفَاوُکَ قَالَ الَذِینَ یُحْیُونَ سُنَتِی وَ یُعَلِمُونَهَا عِبَادَ اللَهِ».

امر به معروف و دعوت به هر کار خیر که در جمله از مرکز کارهای خیر قرار دارد، نشانه خیر دلسوزی، غیرت دینی، تعهد، خیرخواهی، وجدان بیدار، ایمان به مکتب، ایمان به مردم و ایمان و هدف به راه می‌باشد.

ما به سفارش قرآن کریم، ماموریم که خود و خانواده خود را از آتش و قهر خدا حفظ کنیم: «یَا اَیُهَا الَذِینَ آمَنُوا قُوا اَنْفُسَکُمْ وَ اَهْلِیکُمْ نَارا»؛ با دعوت به نماز، به این سفارش قرآن کریم عمل کنیم.

در قرآن می‌خوانیم که پیامبران نگران افکار و عقاید فرزندان خود بودند و از آنان می‌پرسیدند: «مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی؟» پس از مرگ من چه خواهید پرستید؟ در جای دیگر که می‌خوانیم حضرت ابراهیم (ع) از خدا می‌خواست که او و ذریه‌اش را بر پا کننده نماز قرار دهد: «رَبِ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَلَاهِ وَ مِنْ ذُرِیَتِی رَبَنَا وَ تَقَبَلْ دُعَاءَ». او به همین هدف آنان را در منطقه‌ای کوهستانی و بی آب و گیاه، در کنار کعبه ساکن کرد و گفت: پروردگارا! من برای اقامه این نماز این مکان را برای سکونت فرزندانم انتخاب کردم: «رَبَنَا اِنِی اَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِیَتِی... لِیُقِیمُوا الصَلَاهَ».

در واقع افرادی که نسبت به عقاید و عبادت دیگران بی‌تفاوت هستند، باید بدانند که در وجدان، تاریخ و قیامت توبیخ می‌شوند.

خداوند، هم از افراد جاهل پیمان گرفته که به سراغ علم و کشف حق بروند و هم از دانشمندان پیمان گرفته که به سراغ افراد جاهل و منحرف بروند.

البته ممکن است همه، دعوت را به خوبی نپذیرند؛ ولی الگوی ما انبیاء (ع) هستند که با صبر، مقاومت، منطق، اصرار، توکل، کار و دعوت خود را آغاز کردند و در دعوت خود شبانه‌روز مشغول بودند:

«قَالَ رَبِ اِنِی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلا وَ نَهَارا». حرف‌های زشت و تهمت شنیدند، به آنان نسبت شاعر، کاهن، ساحر، مجنون، کذاب دادند؛ به دعوت‌هایشان نسبت دروغ، افترا، افسانه و اسطوره دادند؛ به یارانشان نسبت اراذل و ساده‌لوح دادند؛ ولی آنها در این راه از انواع شکنجه‌ها و تهدیدها نترسیده و تا پای جان مقاومت کردند.

درباره اینکه این دعوت به خیر چه مسائلی شامل می‌شود، باید گفت که در برگیرنده مسائل زیادی است؛ از جمله: دعوت به تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه، اخلاق، کمک به دیگران، گذشت از خطاهای مردم، تحصیل، حمایت از مظلوم، مبارزه با ظالم، صرفه‌جویی، عزت‌خواهی، استقلال، توکل، خودباوری، یاس ستیزی، امید بخشی و همه آنچه مربوط به کمال انسانی است.

اگر ما این هدایت را همراه با آثارش ـ که گاهی این هدایت به نسل‌های بعد و به زمین‌ها و زمان‌های دیگر گسترش پیدا می‌کند ـ ارزش دعوت به خیر را بیشتر درک خواهیم کرد.

همچنین درخواهیم یافت که صرف هزینه‌های مادی و معنوی در این راه، بهترین سرمایه‌گذاری است؛ چراکه می‌فرماید: «لَاَنْ یَهْدِیَ اللَهُ عَلَی یَدَیْکَ رَجُلا خَیْرٌ لَکَ مِمَا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَمْسُ وَ غَرَبَتْ». اگر خداوند متعال توسط تو یک نفر را هدایت کند، از آنچه خورشید بر آن می‌تابد برای تو بهتر است.

آری! هدایت، کار خداست «یَهدِی الله» و انسان‌ها واسطه‌ای بیش نیستند: «بِکَ رَجُلا».

باید دانست که اگر دعوت به خیر و معروف در جامعه انجام نشود، این جامعه ساکت و مرده خواهد بود.

ضمنا اگر برای خوبی‌ها، تبلیغ، توصیه و سفارش نباشد، زمینه تسلط اشرار بر اهل ایمان فراهم می‌گردد.

دعوت به نماز، دعوت به بزرگ‌ترین معروف‌هاست و تمام برکات امر به معروف در آن نهفته شده است.

دعوت به نماز، دعوت به حق است که مشمول آیه «وَ تَوَاصَوْا بِالْحَقِ» می‌شود.

بهانه‌های افراد بی‌تفاوت

عده‌ای برای شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت، بهانه‌های مختلفی می‌آورند که از جمله آنها اینکه:

۱. بهانه «دعوت و توصیه، خلاف آزادی است!»

برخی می‌گویند انسان آزاد است و سفارش و امر به معروف، خلاف آزادی است. غافل از اینکه آزادی معنای دیگری دارد. اگر آزادی به‌صورت مطلق باشد، باید بتوان با لباس شنا، در کلاس فیزیک حاضر شد! باید در تمام دنیا هرگونه توبیخ و جریمه و محاکمه را کنار گذاشت! اگر آزادی به طور مطلق باشد و بتوانیم کودک و نوجوان یا جوانان هوس‌باز را رها کنیم، غریزه و شهوت‌ها، نسل انسان را نابود می‌کند.

پس آزادی باید در چارچوب عقل، علم، قانون، فطرت و حفظ حقوق دیگران تعریف شود.

بنابراین نباید این نکته را فراموش کرد که هر آزادی‌ای ارزش و هر محدودیتی نقص نیست. وقتی انسان از کفش و جوراب استفاده می‌کند ـ هرچند این کار محدود کردن پای انسان است ـ ولی این محدودیت سبب حفظ پا از خار، خاشاک، تیغ، شیشه و خاک کوچه است.

از طرف دیگر، ما باید کسانی که خیرخواه ما هستند را دوست بداریم و اگر چنین نکنیم، قرآن ما را مواخذه خواهد کرد که: «لَا تُحِبُونَ النَاصِحِینَ».

امام صادق (ع) نیز می‌فرماید: «اَحَبُ اِخْوَانِی اِلَیَ مَنْ اَهْدَی اِلَیَ عُیُوبِی»؛ بهترین دوست من کسی است که عیب مرا به من تذکر دهد. جالب اینکه حضرت این نام این تذکر را هدیه گذاشته است؛ هدیه‌ای دوستانه.

در مقابل این روحیه کسانی هستند که قرآن کریم درباره آنها می‌فرماید: «وَ اِذَا قِیلَ لَهُ اتَقِ اللَهَ اَخَذَتْهُ الْعِزَهُ بِالْاِثْمِ»؛ هرگاه به آنها سفارش تقوی می‌شود، به دلیل غرور و گناه تحت تاثیر قرار نمی‌گیرند.

عوامل بی‌اعتنایی به نصیحت دیگران

در آیات و روایات، عواملی برای کسانی که دعوت به خیر را برای پاسخ نمی‌دهند، بیان شده است. برخی از این عوامل عبارتند از:

۱. جهل؛

امام رضا (ع) فرمود: «اگر مردم زیبایی‌های کلام ما را بدانند، از ما پیروی خواهند کرد».

۲. تعصب؛
۳. تکبر؛
۴. لقمه حرام؛
۵. سوء ظن به گوینده؛
۶. تبلیغات خارجی.

۲. بهانه «گناه دیگران، به ما ربطی ندارد!»

نباید فراموش کرد که هر کار خلافی بر فرد، جامعه و تاریخ اثر می‌گذارد. اگر امر به معروف نباشد، هر روز خلاف و خلاف کار زیادتر می‌شود و از خوبی‌ها کاسته می‌شود. در توضیح تاثیر اعمال افراد جامعه بر هم مثال معروفی است که گویای مسئله است: اگر کسی محل فقط نشستن خود را در کشتی سوراخ کند و فقط از آنجا وارد آب کشتی شود، همه مسافران را غرق خواهند شد!

۳. خجالت و ترس نابجا

برخی نگرانند که مشتری خود را از دست داده و درآمد و رزقشان کم می‌شود؛ بعضی نگرانند که مبادا دوستان خود را از دست بدهند؛ بعضی نگرانند که به سخنان و حرفشان بی‌اعتنایی شود؛ بعضی هم از تهدید، می‌ترسند.

جای تاسف است که افرادی که سیگاری در هر شرایطی سیگارشان را همراه دارند، ولی برخی افراد نمازگزار همین که موقعیتش تغییر کرد، به راحتی نماز را کنار می‌گذارند و می‌گویند: در آن فضا نماز خواندن زشت بود!

بسیاری از مردان و زنان دنیای هندی، هر جای دنیا که بروند، لباس، پوشش و حجاب سنتی خود را حفظ می‌کنند؛ ولی کسانی هستند که اگر منزل، محله، شهر و کشورشان تغییر کند، به‌سرعت با خودباختگی و وارفتگی، به رنگ محیط درمی‌آیند!

اما تاریخ گواهی می‌دهد که پیامبر اسلام (ص) در برابر چشم هزاران مشرک، نماز جماعت سه نفره اقامه می‌کرد. امام جماعت، رسول الله (ص)؛ و ماموم از مردان، حضرت علی (ع) و از زنان، حضرت خدیجه کبری (س).

متاسفانه بسیاری کسانی که در مسیر جاده‌ها، اگر به مسجد و رستورانی نرسند، جرئت آنکه در کنار جاده نماز بخوانند را ندارند و می‌گویند: مردم ما را می‌بینند! در حالی که گاهی یک نماز آنان در جاده افزون بر اینکه بر انجام تکلیف خود را انجام می‌دهند، برای دیگر مسافران، نوعی تذکر و برای خود انسان، نشانه اهتمام و عشق به مکتب، گفتگو با خدا و اهمیت دادن به نماز است.

البته ممکن است برخی گمان کنند نماز کردن در مجالس عروسی و رسمی و یا کنار جاده‌ها نوعی خودنمایی و ریا است و ریا هم نوعی شرک؛ لذا سبب که خودنمایی باطل شدن نماز است. باید بدانیم که خودنمایی حرام است اما اگر کسی از این خوب‌نمایی لازم است! یعنی اگر هدفش از این کار، مطرح کردن خود باشد، این کارش اشتباه است؛ ولی اگر هدفش مطرح کردن نماز باشد، این نه‌تنها نماز را باطل نمی‌کند، بلکه برای آن، دو پاداش دریافت می‌کند؛ پاداش اقامه نماز و پاداش دعوت عملی به معروف.

نکته مهم این است که هر ریایی حرام نیست. قرآن درباره انفاق می‌فرماید: گاهی باید این انفاق مخفی باشد و گاهی هم آشکار و علنی: «سِرا وَ عَلَانِیَه». امام حسین (ع) می‌توانست ظهر عاشورا نماز خود را در خیمه بخواند؛ ولی مخصوصا بیرون خیمه خواند تا اعلام کند، انجام کاری مانند جهاد هم نباید شما را از نماز غافل کند. او به مردم یاد داد که با هیچ قیمتی و در هیچ شرایطی نماز تعطیل شدنی نیست.

۴. بهانه «با یک گل بهار نمی‌شود!»

این بهانه در حالی گفته می‌شود که در تاریخ گفته هزاران نفر از افراد با پیمودن یک راه درست، ثابت کردند که یک نفر هم می‌تواند مسیر تاریخ و جامعه را تغییر دهد.

هدهد با آوردن یک خبر، سرنوشت یک قوم و ملت را تغییر داد و همان یک خبر مقدمه ایمان آوردن آنها شد.

۵. بهانه «جبر!»

برخی می‌گویند: همه کارها به خواست خدا انجام می‌گیرد؛ اگر لازم بود، خود خدا جلوی خطاکاران را می‌گرفت. در قرآن می‌خوانیم:

همین که به بعضی سفارش اطعام به فقرا می‌شد، می‌گفتند: آیا ما کسانی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست خودش آنان را سیر می‌کرد؟ «اَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشَاءُ اللَهُ اَطْعَمَهُ». جواب این تفکر غلط آن است که سنت خداوند بر آن است که کارها با واسطه طبیعی انجام گیرد.

۶. بهانه «انتظار!»

برخی می‌گویند: ما منتظر حضرت مهدی (عج) هستیم تا خودشان تشریف بیاورند و فساد را ریشه‌کن کنند.

۷. توقع نابجا

بعضی توقع دارند با اولین تذکر، به سخنانشان عمل شود؛ در حالی که هیچ میوه‌ای با یک تابش خورشید نمی‌رسد و بسیاری از امور با تکرار به نتیجه می‌رسند.

۸. بهانه «دیگران هستند!»

با این تفکر، از زیر بار مسئولیت شانه خالی می‌کنند؛ در حالی که اسلام می‌فرماید همه مسئولند.

۹. بهانه «تقوا و پژوهش!»

برخی به خیال اینکه سکوت، تقوا و وقار است، یا وظیفه ما تحقیق و پژوهش و درس و بحث است، امر به معروف و نهی از منکر را وظیفه خود نمی‌دانند.

۱۰. شخصیت‌های خیالی!

برخی برای خود شان و مقامی تصور می‌کنند و تذکر، دعوت و

موعظه را با شان خود سازگار نمی‌دانند. چه بسیار افرادی هستند که با این توجیهات نابجا، گام به گام در سقوط خود و جامعه شریک می‌شوند. گام‌هایی با این:

گام اول. در برابر خوبی‌ها و بدی‌ها بی‌تفاوتند؛
گام دوم. گناه برایشان عادی می‌شود؛
گام سوم. به انجام گناه راضی هستند؛
گام چهارم. به انجام گناه کمک می‌کنند؛
گام پنجم. خود نیز مرتکب گناه می‌شوند؛
گام ششم. به انجام گناه اعتیاد پیدا کرده و از آن لذت می‌برند؛
گام هفتم. دیگران را هم به گناه دعوت می‌کنند؛
گام هشتم. برای گناه سرمایه‌گذاری می‌کنند؛
گام نهم. در برابر حق موضع‌گیری می‌کنند؛
گام دهم. سنگدل شده و قساوت قلب پیدا می‌کنند.

به فرموده حضرت علی (ع) «نفوذ شیطان، تدریجی است»:

مرحله اول. «فَبَاضَ» شیطان در روح تخم‌گذاری می‌کند؛
مرحله دوم. «وَ فَرَخَ فِی صُدُورِهِمْ» در سینه‌هایشان جوجه‌ها سر باز می‌کنند؛
مرحله سوم. «وَ دَبَ» جوجه‌های شیطان، چهار دست و پا به حرکت درمی‌آیند؛
مرحله چهارم. «وَ دَرَجَ فِی حُجُورِهِمْ» در دامن انسان‌ها به راه می‌افتند؛
مرحله پنجم. «فَنَظَرَ بِاَعْیُنِهِمْ» سپس آنها با چشم شیطان می‌نگرند؛
مرحله ششم. «وَ نَطَقَ بِاَلْسِنَتِهِمْ» شیطان با زبان آنان سخن می‌گوید؛
مرحله هفتم. «فَرَکِبَ بِهِمُ الزَلَلَ» شیطان به واسطه همین افراد، سبب لغزش دیگران می‌شود.